ده بدفهمی رایج در به‌کارگیری نظریه برخاسته از داده‌ها (داده بنیاد)

نظریه برخاسته از داده‌ها یا گراندد تئوری (داده‌بنیاد) یکی از روش‌های مهم پژوهش کیفی است که امکان استخراج نظریه از داده‌ها بدون تکیه بر مفروضات از پیش موجود را فراهم می‌کند. این روش از دهه ۱۹۶۰ توسط گلیزر و استراوس معرفی شد و به ویژه در علوم تربیتی و اجتماعی مورد استقبال قرار گرفت.

با وجود مزایا، بدفهمی‌های رایج می‌تواند نتایج پژوهش را تحت تأثیر قرار دهد. در ادامه، ده بدفهمی مهم درباره این روش را معرفی می‌کنم.

بدفهمی شماره ۱: نظریه برخاسته از داده‌ها روشی برای توصیف تجربه‌ها یا جمع‌بندی کارهای پیشین است. برخی پژوهشگران این روش را برای توصیف تجربه‌ها یا جمع‌بندی مطالعات پیشین به‌کار می‌برند، در حالی که هدف اصلی این روش ساخت، اصلاح یا تکمیل نظریه موجود یا تولید یک چارچوب نظری یا مفهومی جدید است. هر پژوهش کیفی الزاماً گراندد تئوری نیست و روش‌های دیگر مانند پدیدارشناسی برای توصیف تجربه‌ها و تحلیل محتوا برای جمعبندی کارهای پیش مناسب‌ترند.

بدفهمی شماره ۲: نمونه‌گیری با روش گلوله برفی یا معیاری صورت می‌گیرد. نمونه‌گیری نظری خاص گراندد تئوری با سایر روش‌های هدفمند متفاوت است. اینجا نمونه‌ها همزمان با تحلیل و براساس مفاهیم در حال ظهور انتخاب می‌شوند و پژوهشگر از ابتدا فهرستی ثابت ندارد. هدف توسعه مفاهیم و چارچوب نظری است.

بدفهمی شماره ۳: کفایت نمونه زمانی حاصل می‌شود که داده جدید اطلاعات تازه‌ای ارائه ندهد. معیار کفایت در گراندد تئوری «اشباع نظری» است، نه اشباع داده. اشباع نظری زمانی رخ می‌دهد که داده‌های جدید دیگر نتوانند مفاهیم یا روابط میان مقوله‌ها را توسعه دهند. پژوهش باید تا رسیدن به این مرحله ادامه یابد.

بدفهمی شماره ۴: کدگذاری سه مرحله‌ای به شکل خطی است. کدگذاری باز، محوری و انتخابی خطی نیست، بلکه فرایندی رفت و بازگشتی از مقایسه مستمر داده‌ها و یادداشت‌گذاری تحلیلی می‌شود تا مفاهیم جدید و روابط کشف شوند.

بدفهمی شماره ۵: روش پیشنهادی پنج بعدی استراوس و کوربین برای طرح پرسش مصاحبه است. این چارچوب شامل شرایط علّی، زمینه، شرایط مداخله‌ای، راهبردها و پیامدها است و هدف آن تحلیل داده‌ها و شکل‌دهی روابط مقوله‌هاست. استفاده برای طرح پرسش‌ها باعث محدود شدن کشف مفاهیم نوظهور می‌شود.

بدفهمی شماره ۶: داده‌ها صرفاً مصاحبه‌اند. داده‌ها می‌توانند از مصاحبه، اسناد، مشاهدات، گزارش‌ها و منابع منتشر شده باشند. محدود کردن پژوهش به مصاحبه دیدگاه‌ها و مفاهیم جدید را محدود می‌کند و ترکیب منابع تحلیل جامع‌تری ایجاد می‌کند.

بدفهمی شماره ۷: نیاز به درک پایه‌های نظری و فلسفی نیست. گراندد تئوری در سنت‌های مختلف گلیزر، استراوس و کوربین، و چارماز توسعه یافته است. هر سنت ابزار و تکنیک خاص خود دارد و ناآگاهی از تفاوت‌ها تحلیل را نادرست می‌کند.

بدفهمی شماره ۸: نرم‌افزارهای کیفی داده‌ها را تحلیل می‌کنند. نرم‌افزارهایی مانند NVivo یا MAXQDA تنها ابزار مدیریت داده و کمک به کدگذاری‌اند و نمی‌توانند جای تحلیل پژوهشگر را بگیرند.

بدفهمی شماره ۹: همه نظریه‌ها سطح انتزاع یکسان دارند. نظریه‌های مستقل مختص یک گروه یا زمینه خاص‌اند و سطح انتزاع پایین دارند، در حالی که نظریه‌های صوری قابل تعمیم و با سطح انتزاع بالاترند.

بدفهمی شماره ۱۰: نظریه‌پردازی همان نظرورزی است. نظرورزی مبتنی بر تجربه یا شهود فردی است، اما نظریه‌پردازی باید انسجام مفهومی، قدرت تبیین و پیوند دقیق میان مفاهیم داشته باشدو بر شواهد استوار باشد.

برگرفته از کانال ایتای کانال تعالی منابع انسانی

دیدگاه دكتر علي نوري، دانشیار دانشگاه ملایر

برای عضویت در کانال ایتای آکادمی تحلیل دکتر طالعی فر اینجا را کلیک کنید

گزیده ای از خدمات تحلیلی قابل ارائه ( کمی و کیفی) آکادمی تحلیل دکتر طالعی فر با استفاده از کادری مجرب و زبده

1.تحلیل روایی و پایایی انواع پرسشنامه های استاندارد مرتبط با موضوع درخواست دهنده

2. تحلیل های توصیفی (تهیه انواع جداول فراوانی، محاسبه انواع آماره های توصیفی پراکندگی و مرکزی، تهیه انواع نمودارهای آماری (نموداری کیفی و کمی))

3. تحلیل های استنباطی ( تحلیل واریانس، آزمون های آماری پارامتریک و ناپارامتریک، تحلیل های رگرسیون و همبستگی، تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی و …).

4. مدلسازی معادلات ساختاری و تحلیل مسیر

5.تحلیل های مرتبط با تکنیک های تصمیم گیری (تک یا چند معیاره)

6. تحلیل پویایی سیستم (مدلسازی، اعتبارسنجی رفتار مدل، شبیه سازی متغیرهای کلیدی مدل، سناریوسازی)

7.تحلیل گراندد تئوری (داده بنیاد)

8.تحلیل تم (تحلیل مضمون)